Γράφει ο Αθανάσιος Θεοδώρου


Είδα προ ημερών γραμμένο με σπρέι σ έναν τοίχο «Ο φανατισμός είναι η ιδεολογία των ηλιθίων». Ο άγνωστος, που εξέφρασε στον τοίχο την αποστροφή του για τον φανατισμό, μέσα από την άγνοιά του, διότι φυσικά ο φανατισμός δεν είναι ιδεολογία αλλά ακραία έκφραση μιας ιδεολογίας, έκανε έναν σωστό συσχετισμό. Ο φανατισμός αναγκαία συνδέεται με μια ιδεολογία και δεν είναι παρά μια ακραία μορφή εκδήλωσης για την επικράτησή της. Ο φανατισμός χαρακτηρίζεται από την ανεπιφύλακτη κι αδιαπραγμάτευτη αποδοχή μιας ιδέας ως απόλυτης αλήθειας και ταυτόχρονα το άκριτο κι ανυποχώρητο μίσος σε ότι την αμφισβητεί.
Ο Νίτσε πιστεύει ότι ο φανατισμός είναι η έκφραση του αδυνάτου, του αποτυχημένου, που αισθάνεται ευτυχής να ρίχνει την ευθύνη για τη μιζέρια του σε κάποιους άλλους χωρίς να αισθάνεται τύψεις για το μίσος που εκδηλώνει. Κατά την ταπεινή μου γνώμη αυτή είναι μια φανατική άποψη, που εμπίπτει στην ασπρόμαυρη λογική κάθε φανατικού. Δεν είναι ο φανατικός ο συμπλεγματικός τύπος, που μισεί κάθε τι που είναι ανώτερό του και θέλει να το καταστρέψει. Οι Μουσουλμάνοι μάρτυρες, που ανατινάζονται αποθνήσκοντες μετά των αλλοφύλων, σίγουρα δεν ανήκουν σε αυτή την κατηγορία. Οι Χριστιανοί μάρτυρες, που μαρτύρησαν υπέρ πίστεως, σίγουρα δεν ανήκουν σε αυτή την κατηγορία. Οι επαναστάτες, που θυσιάζουν τη ζωή τους για το ιδανικό της ελευθερίας ,ανήκουν και στις δύο κατηγορίες. Άλλοι κινούνται από το ανιδιοτελές κίνητρο ενός ανώτερου ιδανικού και άλλοι ευελπιστώντας και σε ένα καλύτερο προσωπικό μέλλον. ( Μακρυγιάννης: «τώρα ήλθεν η ώρα να φάγωμεν και ημείς»)
Ο φανατικός εμφανίζεται σε όλες τις εκδηλώσεις της ζωής! Η θρησκεία έχει τα πρωτεία: ΟΙ μεγαλύτερες ακρότητες έχουν γίνει εν ονόματι της θρησκείας. Περιττό να αναφερθούν γιατί δεν φαντάζομαι να τις αγνοεί κανείς. Ακόμα κι αν έχει ξεχαστεί ο τριακονταετής πόλεμος, η Ιερά Εξέταση και η νύχτα του αγίου Βαρθολομαίου όλοι έχουμε ζήσει σε παρόντα χρόνο τους Ταλιμπάν και αλλά και τους φανατικούς Αμερικανούς πάστορες στην αντίπερα όχθη, που θέλουν να καταστραφεί ο κόσμος εδώ και τώρα για να επισπεύσουν τη Δευτέρα Παρουσία! . Δεν είναι τυχαίο ότι η λέξη φανατικός προέρχεται από το Λατινικό fanum που σημαίνει «ιερό». Η θρησκεία είναι ο πρωτογενής φορέας ιδεαλισμού και είναι φυσικό ο φανατισμός να πηγάζει πρωτίστως από αυτήν. Πηγάζει όμως και εκδηλώνεται στην πολιτική, στον συνδικαλισμό στο ποδόσφαιρο!
Έχοντας κάνει μια μελέτη πάνω στην παραγωγή των κοινωνικών φαινομένων, που συμβάλλουν στην κοινωνική εξέλιξη, που παράγουν ιστορία με δυο λόγια, κατέληξα ότι συμπράττουν δύο δυνάμεις. Αυτή που φανερά ή εκ του αφανούς παράγει ιδεολογία και η μάζα των φανατικών, που προτάσσουν τα στήθη τους για την υλοποίηση μιας ιδέας που δεν είναι δική τους αλλά την έχουν ενστερνισθεί ως δική τους και έχουν ταυτιστεί με αυτήν. Χωρίς αυτούς η ιδεολογία , καλή ή κακή θα παρέμενε κενό γράμμα. Όπως είπαμε προηγουμένως πρωτογενής φορέας ιδεολογίας είναι η θρησκεία. Η ανθρώπινη ιστορία όμως περνά από διάφορες φάσεις, που το θρησκευτικό συναίσθημα είναι περισσότερο ή λιγότερο ανεπτυγμένο. Η επικράτηση του διαφωτισμού έβαλε τη θρησκεία σε δεύτερη μοίρα κι επικράτησαν ιδεολογίες προσανατολισμένες στη βελτίωση της θέσης του ανθρώπου όχι με υπερφυσική παρέμβαση αλλά με ίδια μέσα στο πλαίσιο της δυνατότητας, που έχει κάθε άνθρωπος να διαμορφώνει ελεύθερα το μέλλον του και το περιβάλλον, στο οποίο θέλει να ζει. Έτσι αναπτύχθηκαν οι πολιτικές ιδεολογίες, οι οποίες απορρόφησαν τον περιρρέοντα φανατισμό, που διοχετεύτηκε σ αυτές πιά. Ο Άγγλος φιλόσοφος Ramsey Dukes περισσότερο γνωστός με το ψευδώνυμο Lemuel Johnston έγραψε: «Politics is the stench of a decaying religion» (Η πολιτική είναι η βρώμα που αναδίδει μια αποσυντιθέμενη θρησκεία). Η φράση αυτή αποδίδει μια κοινωνική πραγματικότητα. Πράγματι η πολιτική ιδεολογία απέκτησε βαθμηδόν όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά αυτού που αντικατέστησε. Τι να πρωτοθυμηθεί κανείς! Την δογματική ιεροποίηση του Μαρξισμού, όπου η προστασία της ιδεολογικής καθαρότητας απέκτησε τα ίδια χαρακτηριστικά με αυτά της ιεράς εξετάσεως με τους «ρεβιζιονιστές» να διώκονται όπως πάλαι ποτέ οι «αιρετικοί», το κόκκινο βιβλιαράκι του Μάο…
Η ουσία είναι ότι η «ποσότητα» ιδεαλιστικής ορμής στη μάζα είναι σταθερή ανεξάρτητα από το πού διοχετεύεται. Το φαινόμενο αυτό το ονόμασα «ιδεολογική σταθερά» και μπορεί να εκδηλωθεί μέσα από τη θρησκεία και την πολιτική πρωτευόντως αλλά περιθωριακά και στην τέχνη και στον αθλητισμό και αλλού ανάλογα με τις περιστάσεις, παραμένοντας όμως σταθερό ως μέγεθος στο σύνολό του.
Τι είναι αυτό που διαχωρίζει τους ανθρώπους σε φανατικούς και μη; Φυσικά δεν εννοώ τα εξωτερικά χαρακτηριστικά της κοινωνικής συμπεριφοράς, που είναι αναγνωρίσιμα αλλά τα βαθύτερα αίτια. Μπορεί ο οποιοσδήποτε να γίνει φανατικός;
Η επιστήμη έχει μια απάντηση σε αυτό: Μετά από λεπτομερή εξέταση του εγκεφάλου φανατικών και μετά από σύγκριση με αυτόν των μη φανατικών παρατηρήθηκε, λέει, ότι στον εγκέφαλο των φανατικών εμφανίζεται μια χαρακτηριστική ιδιομορφία στις διακλαδώσεις του μυελού, που σε κάποιο σημείο σχηματίζουν ένα τρίγωνο, που δεν υπάρχει στον εγκέφαλο των μη φανατικών. Το τρίγωνο αυτό, αφού συσχετίστηκε με την ιδιομορφία αυτή της προσωπικότητας, ονομάστηκε «θεολογικός θάλαμος». Ο φανατικός λοιπόν, κατά τους επιστήμονες, γεννιέται τέτοιος και δεν είναι προϊόν του κοινωνικού περιβάλλοντος, που σε τελευταία ανάλυση είναι περίπου ίδιο και για τους μη φανατικούς. Ο φανατισμός κατά τους ψυχιάτρους, οι οποίοι με προκρούστεια αντίληψη των πραγμάτων ανακαλύπτουν παθήσεις σε όποια συμπεριφορά αποκλίνει από αυτή του μέσου όρου, είναι ψυχική πάθηση και μάλιστα έχουν βρεί και ένα όνομα γι αυτήν: «Ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή!»
Είτε είναι αλήθεια όλα αυτά είτε όχι, αυτό που είναι αναμφισβήτητο είναι ότι ο φανατικός είναι ο κινητήριος μοχλός της ιστορίας, το εργαλείο με το οποίο επιτυγχάνονται οι αλλαγές, τις οποίες όμως κάποιοι άλλοι τις έχουν αποφασίσει.
Αποδαιμονοποιώντας λοιπόν τον φανατικό και συνειδητοποιώντας ότι δεν είναι παρά το κάρβουνο στην ατμομηχανή της ιστορίας, πιστεύω ότι για ό,τι κακό εκπορεύεται από τις συμπεριφορές των φανατικών, θα πρέπει να κρίνουμε αυτόν που ρίχνει το κάρβουνο στη μηχανή και όχι το κάρβουνο, που απλά είναι από τη φύση του εύφλεκτο!